Vantar þig aðstoð?

1717 hjálparsími

112 í neyð

Archives: Verkfæri

Hugtakalisti

Spjallmenni, upplýsingaóreiða, algóritmi og djúpvefur. Hér er listi með gagnlegum skýringum á ýmsum orðum og hugtökum úr netheimum. Hugtakalistinn: AFC Stytting á hugtakinu „Automated Fact-Checking“ á ensku og þýðir sjálfvirk, rafræn staðreyndaprófun. Algóritmi (algrím) Reiknirit (tölvuforrit) á netinu sem virkar með þeim hætti að þær upplýsingar sem birtast þér á netinu eru upplýsingar sem reikniritið […]

Vilt þú fá nýjustu fréttir og fræðsluefni?

Fylltu út formið með upplýsingum um þig og við munum hafa samband við þig við fyrsta tækifæri.

Fyrirspurn um fræðslu

Fylltu út formið með upplýsingum um þig og við munum hafa samband við þig við fyrsta tækifæri.

Stjörnumerktar* línur er nauðsynlegt að fylla út.

Við höfum móttekið beiðnina!

Villa kom upp! Vinsamlegast reyndu aftur. 

Við notum vafrakökur

Við notum vafrakökur til að bæta upplifun þína á síðunni og safna upplýsingum til að bæta efni síðunnar.

Bottar

Sjálfvirkt tölvuforrit sem þykist vera manneskja á netinu.

Bottar geta:
- Búið til og dreift færslum.
- Skrifað athugasemdir.
- Sett „Like“ á efni.
- Sent og svarað skilaboðum í samskiptaforritum. Stundum eru bottar notaðir til að lita samfélagsumræðuna og hafa áhrif á skoðanir okkar. Markmiðið er ýmist að ýta undir eða draga úr stuðning við ákveðnar skoðanir, stjórnmálaflokk eða hreyfingu. Á bakvið bottana geta verið einstaklingar, hópar, samtök eða önnur öfl sem vilja hafa áhrif á skoðanir okkar, sérstaklega í aðdraganda kosninga 

Spottaðu botta

Er prófílmynd aðgangsins óvenjuleg, óraunveruleg eða ekki til staðar?

Er notendanafn aðgangsins óvenjulegt?

Eru litlar sem engar upplýsingar um eiganda aðgangsins?

Birtir aðgangurinn grunsamlega mikið efni á stuttum tíma?

Er aðgangurinn nýstofnaður?

Er aðgangurinn með fáa raunverulega fylgjendur/vini?

Snýst megnið af efni aðgangsins um eitt ákveðið málefni eða sjónarmið?

Efni tekið úr samhengi

Stundum byggir upplýsingaóreiða á raunverulegum ummælum, myndum eða staðreyndum sem tekin eru úr samhengi til að hafa áhrif á skoðanir okkar. Þannig geta upplýsingar sem eru í sjálfu sér sannar gefið ranga mynd af því sem raunverulega átti sér stað. 

Verum vakandi fyrir efni sem er tekið úr samhengi

Gott er að leita að upprunalegum ummælum eða skoða umfjöllun traustra og áreiðanlegra fjölmiðla áður en við myndum okkur skoðun út frá efni sem við sjáum á netinu. Áður en þú myndar þér skoðun um heilan hóp skaltu athuga hvort ummæli eða gjörðir eins einstaklings endurspegli raunverulega hópinn í heild.  

Spilað með tilfinningar

Þegar rangupplýsingum er dreift til að hafa áhrif á skoðanir er tilfinningahlaðið efni, sem fangar athygli okkar betur en hlutlausar staðreyndir, gjarnan notað.

Efni sem vekur upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta, getur dregið úr gagnrýnni hugsun. Þar með getur það aukið líkur á að við tökum mark á vafasömum upplýsingum og því að við smellum á, líkum við eða deilum færslum á samfélagsmiðlum án þess að hugsa okkur um. 

Það er eðlilegt að efni sem við rekumst á á netinu veki hjá okkur tilfinningar, enda erum við tilfinningaverur. Við þurfum þó að vera meðvituð um að óprúttnir aðilar geta nýtt sér þetta eðli okkar í eigin þágu með því að dreifa rangfærslum og hafa þannig áhrif á samfélagsumræðuna. 

Verum vakandi fyrir því þegar spilað er með tilfinningar

  • Verum meðvituð um að efni á samfélagsmiðlum sem vekur hjá okkur sterkar tilfinningar er stundum hannað til að móta skoðanir okkar á ákveðinn hátt.  
  • Stöldrum við þegar við sjáum tilfinningahlaðnar fyrirsagnir, myndir eða myndbönd eða ýkt orðalag.
  • Stöldrum við áður en við deilum efni áfram á samfélagsmiðlum. 

Skautun

Skautun (e. polarisation) vísar til þess þegar hópar sem aðhyllast andstæðar skoðanir fjarlægjast sífellt hvorn annan sem enn frekar eykur á andstöðu þeirra á milli. 

Upplýsingaóreiða getur ýtt undir skautun með því að magna upp ágreining, tortryggni og reiði. Rangar, villandi eða samhengislausar upplýsingar geta styrkt þá tilfinningu að samfélagið skiptist í andstæðar fylkingar: „okkur“ og „hina“. Þegar slíkt gerist verður erfiðara að ræða málin á yfirvegaðan hátt og auðveldara að líta á þá sem eru ósammála sem andstæðinga frekar en þátttakendur í sameiginlegri lýðræðislegri umræðu.

Óvinveitt erlend ríki og aðilar sem eiga hagsmuna að gæta geta haft hag af því að grafa undan trausti og samstöðu í lýðræðisríkjum. Þá er markmiðið ekki endilega að sannfæra fólk um að aðhyllast ákveðnar skoðanir umfram aðrar, heldur að skapa glundroða, tortryggni og sundrungu. Slíkar aðgerðir fara oft fram á samfélagsmiðlum, þar sem fölskum aðgöngum og samhæfðri dreifingu efnis er beitt til að upphefja átök og ýta undir neikvæð viðhorf á milli hópa.

Þar sem traust og samstaða er lítil innan samfélaga getur upplýsingaóreiða dreifst hraðar og víðar. Þar sem samfélagssáttmálinn hefur verið rofinn er auðveldara að breiða út rangar og vafasamar upplýsingar sem upphefja ákveðna hópa en draga aðra niður.

Til að sporna gegn þessu skiptir máli að efla gagnrýna hugsun og miðlalæsi. Við megum ekki gleyma því að í sterkum lýðræðisríkjum tekst fólk á um ólík sjónarmið á yfirvegaðan hátt sem byggir á trausti og virðingu.

Því er til mikils að vinna að viðhalda trausti og samheldni innan samfélags.

Verum vakandi fyrir skautun

Stoppa - Staldra við þegar við rekumst á eitthvað „sjokkerandi“, ótrúlegt eða vafasamt

Hugsa - Er verið að reyna að vekja upp einhver viðbrögð hjá mér, reiði eða ótta gagnvart öðrum hópum?

Athuga - Athugum hver er á bakvið aðganginn eða miðilinn sem birti efnið. Eru hagsmunir á bakvið?

Það er í lagi að vera ósammála. Að takast á er hluti af lýðræðislegri umræðu. 
  • Æfum okkur að takast á af virðingu.
  • Gagnrýnum málefni frekar en persónur og hópa.
  • Veltum fyrir okkur hvort við sjáum heildarmyndina.
  • Munum að í ágreiningi getum við oft fundið eitthvað sem við erum sammála um.

Staðfestingarskekkja (e. Confirmation Bias)

Öll höfum við skoðanir og gildi sem móta það hvernig við sjáum heiminn. Þegar við rekumst á efni á netinu erum við líklegri til að trúa og taka mark á upplýsingum sem samræmast okkar skoðunum og gildum en upplýsingum sem stangast á við þær.  Aðilar sem dreifa rangupplýsingum vita að það er auðveldara að láta okkur trúa röngum eða villandi upplýsingum þegar þær samræmast því sem við trúum.  Þannig geta þeir sem dreifa rangupplýsingum nýtt upplýsingar og gögn sem safnað er um okkur á netinu til að sníða efni sérstaklega að skoðunum okkar.

Verum vakandi fyrir staðfestingarskekkju

Á hvaða sviðum erum við líkleg til að taka mark á upplýsingum án þess að velta þeim nægilega fyrir okkur?

Stöldrum við og göngum úr skugga um að upplýsingar á samfélagsmiðlum séu réttar áður en við deilum þeim áfram

Djúpfalsanir  

Djúpfölsun er efni sem búið er til eða breytt með gervigreind svo myndir, hljóð eða myndskeið virðast sýna raunverulega einstaklinga eða atburði, þó efnið sé að hluta eða öllu leyti tilbúið eða falsað.

Djúpfalsanir geta talist til mis- eða rangupplýsinga og þannig haft neikvæð áhrif á samfélagsumræðu og skoðanamyndun almennings.   

Aðilar sem vilja hafa áhrif á samfélagsumræðu og skoðanir okkar geta nýtt djúpfölsun til að gefa ranga mynd af raunveruleikanum. Með tækninni er hægt að láta líta út fyrir að eitthvað hafi gerst sem aldrei átti sér stað. Nú eru djúpfalsanir sérstaklega varasamar vegna þess hve trúverðugar þær eru og hve hratt þær geta dreifst á samfélagsmiðlum.  

Djúpfalsanir geta grafið undan trausti á staðreyndum, opinberri umræðu og haft neikvæð áhrif á skoðanamyndun fólks. Einnig geta djúpfalsanir beinst að einstaklingum og verið notaðar til að kúga, áreita eða skaða orðspor þeirra.  

Tæknin er þó ekki alltaf skaðleg í sjálfu sér. Hægt er að nota djúpfalsanir á skapandi hátt, t.d. við gerð skemmtiefnis eða til fræðslu. Vandinn skapast fyrst og fremst þegar djúpfalsanir eru notaðar til að blekkja fólk, villa um fyrir almenningi eða þegar ekki er skýrt að efnið sé falskt eða að því hafi verið breytt. 

Því er mikilvægt að nálgast “sjokkerandi”, umdeilt eða tilfinningaþrungið efni með gagnrýnum augum. Gott er að staldra við áður en efninu er deilt áfram, skoða hvaðan það kemur, hvert samhengið er. Gott er leita staðfestingar í traustum heimildum og velta fyrir sér hvort markmiðið sé að blekkja.

Oft er efni sem unnið er af gervigreind sérstaklega merkt. Leitum merkinga.

Lýðræði og skautun: Upplifun fólks af áróðri og viðhorf til mismunandi hópa – Niðurstöður spurningakönnunar Maskínu fyrir Fjölmiðlanefnd og Netvís nóvember 2025.

Verum vakandi fyrir djúpfölsunum

Stoppa - Stöldrum við þegar við rekumst á eitthvað sjokkerandi, ótrúlegt eða vafasamt.  

Hugsa - Er efnið trúverðugt?
Hver deilir því og hvers vegna?
Er reynt að vekja upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta?

Athuga - Athugum hvort fleiri séu að fjalla um efnið, t.d. faglegir fréttamiðlar.
Athugum eiganda miðilsins/aðgangsins sem deilir efninu.
Athugum niðurstöður leitarvéla og staðreyndavaktana.

Rýnum vel í efnið
Stundum er hægt að bera kennsl á vísbendingar eins og grunsamlega og handahófskennda lýsingu, að hár eða skartgripir blandist illa inn í myndina eða að húð sé óvenju slétt. Hrynjandi getur verið einkennilegur og varir fylgja stundum ekki tali.
 
Oft er efni sem unnið er af gervigreind sérstaklega merkt. Leitum merkinga. 

Ýmis tól 
Djúpfölsunargreiningartól
Öfug myndaleit 
Staðreyndavaktir 

Viltu láta fjarlægja nektarmynd af barni undir 18 ára aldri á netinu?

Hér getur þú fengið aðstoð við að fjarlægja myndir sem sýna nekt eða kynferðislegar/klámfengnar myndir og myndbönd á netinu sem teknar voru fyrir 18 ára aldur. Það er von og hér getur þú fengið hjálp Stöndum saman að vernd barna á netinu