Þjóðaröryggi

Röngum og villandi upplýsingum er gjarnan beitt til að hafa áhrif á skoðanamyndun og ákvarðanatöku í lýðræðisríkjum.

Af hverju skiptir það máli?

Upplýsingaóreiða getur grafið undan hæfni fólks til að taka upplýstar ákvarðanir. Mikilvægt er að geta greint á milli traustra upplýsinga og þeirra sem eru villandi eða rangar.

Þá er nauðsynlegt að geta komið auga á aðferðirnar sem gjarnan eru notaðar til að móta eða afvegaleiða samfélagsumræðuna og bregðast við á réttan hátt. Gagnrýnin hugsun og miðlalæsi eru meðal okkar sterkustu varna gegn upplýsingaóreiðu.

Þessari síðu er ætlað að hjálpa þér að þekkja hætturnar, skilja hvernig þær birtast og vita hvað þú getur gert þegar við mætum þeim.

Þekkjum hætturnar, skiljum hvernig þær birtast, lærum að bregðast við og tilkynnum óeðlileg atvik!

Smelltu hér til að tilkynna atvik

Þjóðaratkvæðagreiðsla 29. ágúst 2026

Í þjóðaratvæðagreiðslunni verður spurt um hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Svarkostir á kjörseðlinum verða já og nei. Kosning.is

Upplýsingaóreiða

Hvað er upplýsingaóreiða?

Þegar talað er um upplýsingaóreiðu er gjarnan átt við þrjá flokka af upplýsingum:

Rangupplýsingar: Rangar eða ósannar upplýsingar sem dreift er með þeim ásetningi að valda skaða (disinformation).

Misupplýsingar: Rangar eða ósannar upplýsingar sem dreift er án ásetnings um að valda skaða (misinformation).

Meinupplýsingar: Réttar eða sannar upplýsingar sem dreift er með þeim ásetningi að valda skaða (malinformation).

Verum vakandi fyrir upplýsingaóreiðu!

Stoppum – og stöldrum við

Þegar við rekumst á eitthvað sjokkerandi, ótrúlegt eða vafasamt. Bíðum aðeins með að deila.

Hugsum

Hver póstar þessu?
Af hverju?
Hvaða heimildir eru notaðar?
Er öll sagan sögð eða efnið tekið úr samhengi?
Er reynt að vekja upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta?

Athugum

Eru fleiri að fjalla um efnið, t.d. faglegir fréttamiðlar?
Niðurstöður leitarvéla eða staðreyndarvöktunar.
Er myndin raunveruleg og hver er uppruni hennar?
Hver er á bakvið aðganginn eða miðilinn sem birtir efnið?

Tökum auka skrefið þegar við erum í vafa!

Lesa meira

Upplýsingaóreiða getur birst með ólíkum hætti en getur raskað upplýstri umræðu, ýtt undir skautun og haft áhrif á traust almennings til faglegra fjölmiðla, sérfræðinga eða lýðræðislegra ferla.

Rangupplýsingar eru settar fram með markvissum hætti til að villa um fyrir fólki, grafa undan trausti, tortryggni eða ýta undir ákveðna afstöðu. Þær geta verið hluti af skipulögðum aðgerðum, oft og tíðum erlendis frá, þar sem reynt er að hafa áhrif á samfélagsumræðu, kosningar, afstöðu til opinberra mála eða traust til lýðræðislegra stofnana.

Misupplýsingar berast hins vegar áfram án þess að sá sem dreifir þeim hafi illan ásetning. Fólk deilir stundum röngum upplýsingum vegna þess að þær virðast trúverðugar, staðfesta það sem það telur þegar satt eða kalla fram sterk tilfinningaleg viðbrögð. Þótt ásetningurinn sé ekki skaðlegur geta afleiðingarnar verið alvarlegar, sérstaklega ef upplýsingarnar dreifast hratt og víða.

Meinupplýsingar eru annars eðlis. Þar er ekki endilega verið að dreifa ósannindum, heldur sönnum upplýsingum sem eru settar fram eða birtar með þeim tilgangi að skaða einstaklinga, hópa eða samfélagslega umræðu. Dæmi um þetta eru geta verið upplýsingar sem eru teknar úr samhengi, birtar á villandi hátt eða notaðar til að ýta undir ótta, tortryggni eða átök.

Gagnrýnin hugsun og miðlalæsi eru lykilatriði þegar kemur að því að greina þær upplýsingar sem við sjáum á netinu. Með því að staldra við og velta fyrir okkur hvaðan upplýsingar koma, hvort heimildir séu áreiðanlegar eða hvort efni sé sett fram í réttu samhengi, getum við betur varið okkur gegn upplýsingaóreiðu og stuðlað að traustari samfélagsumræðu.

Gervigreind

Höfum eftirfarandi í huga þegar við notum gervigreind til að leita upplýsinga:

Gervigreind getur gefið okkur rangar og villandi upplýsingar. Tökum svörum gervigreindar með fyrirvara og metum þau á gagnrýninn hátt

Biðjum gervigreindina um að vísa í þær heimildir sem hún byggir svör sín á og skoðum svo hvort þær heimildir séu áreiðanlegar

Svör gervigreindar ráðast að miklu leyti af því hvernig við orðum spurningar og hvaða samhengi við gefum. Ef spurningarnar okkar eru ekki hlutlausar, þá er líklegt að svarið verði það ekki heldur

Munum að svör gervigreindar ráðast meðal annars af því hvernig hún hefur verið þjálfuð af þeim sem bjuggu hana til. Verum meðvituð um hver stendur á bakvið það mállíkan sem við notum

Munum að svarið sem við fáum frá gervigreind ræðst að miklu leyti af því mállíkani sem við notum. Gæði svara eru til dæmis yfirleitt lakari þegar notast er við ókeypis gervigreind en gervigreind sem greitt er fyrir

Verum meðvituð um að óprúttnir aðilar geta vísvitandi birt rangar eða villandi upplýsingar á netinu í von um að gervigreind noti þær þegar hún svarar spurningum

Á hvaða upplýsingum byggja svör gervigreindar?

Gervigreindarmállíkön eru þjálfuð á stórum gagnasöfnum áður en þau eru gerð aðgengileg notendum

Það hvernig þessi líkön eru þjálfuð hefur mikil áhrif á hvernig þau svara spurningum okkar. Því er mikilvægt að við veltum því fyrir okkur hver stendur á bak við gervigreindarlíkanið sem við notum.

Gervigreindarlíkön byggja svör sín líka á upplýsingum sem eru aðgengilegar á netinu

Á netinu finnast bæði áreiðanlegar og réttar upplýsingar, en einnig rangar og villandi upplýsingar. Gervigreind getur byggt svör sín á hvoru tveggja og því er hætta á að hún gefi stundum svör sem byggja á misvísandi upplýsingum.

Þetta skapar einnig þá hættu að óprúttnir aðilar birti vísvitandi rangar eða villandi upplýsingar á netinu í von um að gervigreind noti þær þegar hún svarar spurningum.

Við getum brugðist við þessu með því að:

Biðja gervigreindina um að vísa í þær heimildir sem hún byggir svör sín á og skoða svo hvort þær heimildir séu áreiðanlegar.

Hugtakalisti

Þagnarsvelgur, rökflóð, whatabout-ismi, strámaður, síubólur og pótemkín-tjöld…

Þekkir þú þessi hugtök?

Hér finnur þú orðabók með nokkrum gagnlegum hugtökum sem tengjast netheimum:

Hugtakalisti

Hefur þú rekist á óeðlileg atvik á netinu?

Hefur þú tekið eftir?

Upplýsingaóreiðu
Bottum
Djúpfölsunum

Láttu okkur vita!

Þú getur tilkynnt upplýsingaóreiðu, botta og djúpfalsanir hér á síðunni eða með því að senda okkur línu á tilkynning@netvis.is.

Þú getur sent skjáskot eða önnur skjöl með því að velja “Choose files.”

Skýrsla Netvís um lýðræði og skautun

Opna skýrslu

Djúpfalsanir

Djúpfölsun er efni sem búið er til eða breytt með gervigreind svo myndir, hljóð eða myndskeið virðast sýna raunverulega einstaklinga eða atburði, þó efnið sé að hluta eða öllu leyti tilbúið eða falsað.

Djúpfalsanir geta talist til mis- eða rangupplýsinga og þannig haft neikvæð áhrif á samfélagsumræðu og skoðanamyndun almennings.

Lesa meira

Aðilar sem vilja hafa áhrif á samfélagsumræðu og skoðanir okkar geta nýtt djúpfölsun til að gefa ranga mynd af raunveruleikanum. Með tækninni er hægt að láta líta út fyrir að eitthvað hafi gerst sem aldrei átti sér stað. Nú eru djúpfalsanir sérstaklega varasamar vegna þess hve trúverðugar þær eru og hve hratt þær geta dreifst á samfélagsmiðlum.

Djúpfalsanir geta grafið undan trausti á staðreyndum, opinberri umræðu og haft neikvæð áhrif á skoðanamyndun fólks. Einnig geta djúpfalsanir beinst að einstaklingum og verið notaðar til að kúga, áreita eða skaða orðspor þeirra.

Tæknin er þó ekki alltaf skaðleg í sjálfu sér. Hægt er að nota djúpfalsanir á skapandi hátt, t.d. við gerð skemmtiefnis eða til fræðslu. Vandinn skapast fyrst og fremst þegar djúpfalsanir eru notaðar til að blekkja fólk, villa um fyrir almenningi eða þegar ekki er skýrt að efnið sé falskt eða að því hafi verið breytt.

Því er mikilvægt að nálgast “sjokkerandi”, umdeilt eða tilfinningaþrungið efni með gagnrýnum augum. Gott er að staldra við áður en efninu er deilt áfram, skoða hvaðan það kemur, hvert samhengið er. Gott er leita staðfestingar í traustum heimildum og velta fyrir sér hvort markmiðið sé að blekkja.

Oft er efni sem unnið er af gervigreind sérstaklega merkt. Leitum merkinga.

Lýðræði og skautun: Upplifun fólks af áróðri og viðhorf til mismunandi hópa – Niðurstöður spurningakönnunar Maskínu fyrir Fjölmiðlanefnd og Netvís nóvember 2025.

Verum vakandi fyrir djúpfölsunum

Stoppa - Stöldrum við þegar við rekumst á eitthvað sjokkerandi, ótrúlegt eða vafasamt.

Hugsa - Er efnið trúverðugt?
Hver deilir því og hvers vegna?
Er reynt að vekja upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta?

Athuga - Athugum hvort fleiri séu að fjalla um efnið, t.d. faglegir fréttamiðlar.
Athugum eiganda miðilsins/aðgangsins sem deilir efninu.
Athugum niðurstöður leitarvéla og staðreyndavaktana.

Skautun

Skautun (e. polarisation) vísar til þess þegar hópar sem aðhyllast andstæðar skoðanir fjarlægjast sífellt hvorn annan sem enn frekar eykur á andstöðu þeirra á milli.

Lesa meira

Upplýsingaóreiða getur ýtt undir skautun með því að magna upp ágreining, tortryggni og reiði. Rangar, villandi eða samhengislausar upplýsingar geta styrkt þá tilfinningu að samfélagið skiptist í andstæðar fylkingar: „okkur“ og „hina“. Þegar slíkt gerist verður erfiðara að ræða málin á yfirvegaðan hátt og auðveldara að líta á þá sem eru ósammála sem andstæðinga frekar en þátttakendur í sameiginlegri lýðræðislegri umræðu.

Óvinveitt erlend ríki og aðilar sem eiga hagsmuna að gæta geta haft hag af því að grafa undan trausti og samstöðu í lýðræðisríkjum. Þá er markmiðið ekki endilega að sannfæra fólk um að aðhyllast ákveðnar skoðanir umfram aðrar, heldur að skapa glundroða, tortryggni og sundrungu. Slíkar aðgerðir fara oft fram á samfélagsmiðlum, þar sem fölskum aðgöngum og samhæfðri dreifingu efnis er beitt til að upphefja átök og ýta undir neikvæð viðhorf á milli hópa.

Þar sem traust og samstaða er lítil innan samfélaga getur upplýsingaóreiða dreifst hraðar og víðar. Þar sem samfélagssáttmálinn hefur verið rofinn er auðveldara að breiða út rangar og vafasamar upplýsingar sem upphefja ákveðna hópa en draga aðra niður.

Til að sporna gegn þessu skiptir máli að efla gagnrýna hugsun og miðlalæsi. Við megum ekki gleyma því að í sterkum lýðræðisríkjum tekst fólk á um ólík sjónarmið á yfirvegaðan hátt sem byggir á trausti og virðingu.

Því er til mikils að vinna að viðhalda trausti og samheldni innan samfélags.

Verum vakandi fyrir skautun

Stoppa - Staldra við þegar við rekumst á eitthvað „sjokkerandi“, ótrúlegt eða vafasamt

Hugsa - Er verið að reyna að vekja upp einhver viðbrögð hjá mér, reiði eða ótta gagnvart öðrum hópum?

Athuga - Athugum hver er á bakvið aðganginn eða miðilinn sem birti efnið. Eru hagsmunir á bakvið?

Það er í lagi að vera ósammála. Að takast á er hluti af lýðræðislegri umræðu.

Æfum okkur að takast á af virðingu.
Gagnrýnum málefni frekar en persónur og hópa.
Veltum fyrir okkur hvort við sjáum heildarmyndina.
Munum að í ágreiningi getum við oft fundið eitthvað sem við erum sammála um.

Þjóðaröryggi