Netsvik og upplýsingaóreiða

Notum netið af sjálfstrausti og öryggi

Netið getur einfaldað lífið á ýmsan hátt. Þar getum við til dæmis verslað, lesið fréttir, fundið upplýsingar og afþreyingu og verið í sambandi við fjölskyldu og vini.
Að vafra um á netinu getur þó reynst okkur yfirþyrmandi og höfum við þurft að aðlagast breytingum hratt. Að vera öruggur á netinu snýst um meira en bara að tala ekki við ókunnuga, við þurfum líka að vera vakandi fyrir ýmsum áhættum.

Þessari síðu er ætlað að veita upplýsingar og einföld ráð um þær hættur sem leynast á netinu og hvernig við getum varist þeim.

Hættur á netinu

Óprúttnir aðilar nýta sér líka tæknina til svika, þá gjarnan til að hafa af okkur pening eða persónuupplýsingar.

Oft birtast netsvik okkur sem hver önnur skilaboð eða tilkynningar á netinu og er það með vilja gert til að við föllum frekar fyrir svikunum.

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Netvís mælir með því að hafa alltaf augun opin fyrir rauðum flöggum, einhverju sem okkur þykir vafasamt eða óeðlilegt. Ef við rekumst á rautt flagg skulum við staldra við og skoða viðfangsefnið vel. Með því að vera vakandi fyrir rauðu flöggunum getum við komið í veg fyrir að svikarar og aðrir óprúttnir aðilar hafi betur og takist að blekkja okkur. Dæmi um rauð flögg geta verið:

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin - Netsvik

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Hlekkur

Item #2

Item #3

Item #4

Rauðu flöggin - Netsvik

Ástarsvik

Svikarar mynda stundum náin tengsl við fólk til að byggja upp traust áður en þeir gera tilraun til að svindla á þeim. Oft kynnast þeir fólki á samfélagsmiðlum, spjallrásum eða stefnumótaforritum undir fölskum aðgöngum og eiga í samskiptum á netinu yfir langan tíma, e.t.v. marga mánuði eða ár.

Samskipti einskorðast ekki við textaskilaboð heldur geta líka innihaldið raddskilaboð, símtöl eða myndbandssímtöl (e. facetime) en þessir svikarar segjast mögulega staddir í öðru bæjarfélagi, landi eða heimsálfu.

Þegar ástarsamband eða vinátta hefur myndast og tengsl eru orðin náin biðja netsvikarar um persónuupplýsingar eða peningagreiðslur. Ástæður geta oft verið sannfærandi fjárhagskröggur, t.d. sjúkrahúsdvöl sem viðkomandi segist ekki geta greitt fyrir, hamfarir og tjón á eigum þeirra eða heimili eða aðrar ólukkaðar fjárfestingar.

Ef þig grunar að þú sért að eiga í samskiptum við svikara á þessa vegu er mikilvægt að hætta öllum samskiptum og loka á (e. block) reikninga viðkomandi og tilkynna svikin til lögreglu.

Lestu meira um ástarsvik hér:

SMS Veiðar

Stundum reyna svikarar að ná til okkar með SMS skilaboðum þar sem okkur eru gefnar leiðbeiningar sem yfirleitt ganga út á að hafa af okkur persónuupplýsingar eða pening.

Skilaboðin geta virst vera frá fyrirtækjum, ríkisstofnunum eða einstaklingum. Oft geta þetta verið einstaklingar sem við þekkjum en einhver hefur tekið yfir aðganginn þeirra og sent okkur skilaboð í þeirra nafni. Skilaboðin innihalda oft “áríðandi” upplýsingar eða spurningar eða hlekki sem þér er bent á að fylgja.

Ef þig grunar að þér hafi verið send svikaskilaboð skaltu ekki svara þeim heldur tilkynna atvikið til lögreglu

Svikasímtöl

Svikarar geta líka hringt í símanúmerin okkar og reynt að fá okkur til að veita þeim upplýsingar um kortanúmer, persónuskilríki eða annað símleiðis.

Stundum eru þetta raunverulegir einstaklingar sem hringja en stundum er gervigreind beitt til að framleiða raddskilaboð, sem geta verið ansi sannfærandi. Þá er oft hringt í nafni góðgerðasamtaka, fyrirtækja, stjórnvalda eða ríkisstofnanna. Svikahrappar búa mögulega yfir einhverjum upplýsingum um þig, t.d. fullt nafn, heimilisfang eða hvaða símafyrirtæki þú verslar við og nýta sér þessar upplýsingar til að sannfæra þig enn frekar.

Ef þig grunar að þú sért í svikasímtali er mikilvægt að skella á og tilkynna atvikið til lögreglu.

Svikapóstur

Þegar svikarar reyna að ná til okkar með tölvupóstsamskiptum þar sem okkur eru gefnar leiðbeiningar sem yfirleitt ganga út á að hafa af okkur persónuupplýsingar eða pening. Geta virst vera frá fyrirtækjum, ríkisstofnunum eða einstaklingum. Innihalda oft “áríðandi” upplýsingar, hlekki eða viðhengi sem við erum beðin um að opna.

Ef þig grunar að þér hafi verið sendur svikapóstur skaltu ekki svara honum heldur tilkynna atvikið til lögreglu

Kortasvik

Þegar svikarar reyna að komast yfir kortaupplýsingarnar okkar, oft með því að reyna að komast í rafrænu skilríkin okkar. Það er því mikilvægt að samþykkja aldrei rafræn skilríki nema að við séum viss um að það sé á okkar eigin frumkvæði og að öryggistölur passi.

Þegar svikarar komast yfir kortaupplýsingarnar okkar er oft peningur tekin smátt og smátt af kortinu svo að notkunin virðist eðlileg til að byrja með og erum við og bankinn því ekki jafn fljót að taka eftir því. Þá getur stór upphæð safnast saman áður en hægt er að bregðast við.

Í mörgum tilfellum er ekki hægt að endurheimta peninginn sem tekinn var af reikningnum. Það er því mikilvægt að hafa samband við bankann og láta loka eða frysta reikningnum um leið og við verðum vör við grunsamlegar færslur. Atvikið skal svo tilkynna til lögreglu.

Fyrirframgreiðslusvik

Þegar við greiðum fyrir vöru sem við fáum svo aldrei afhenta.

Getur átt við smámuni, fatnað, húsgögn, leiguíbúðir eða ökutæki. Vefsíður eða söluaðilar líta þá gjarnan út fyrir að vera áreiðanlegir en bjóða mögulega upp á verð eða tilboð sem eru talsvert betri en annarsstaðar.

Áður en þú verslar á netinu eða við söluaðila sem þú þekkir ekki er mikilvægt að ganga úr skugga um að þeim sé treystandi, t.d. með því að leita frekari upplýsinga á netinu, athuga skilmála eða spyrjast fyrir um hjá vinum og kunningjum. Ef við erum að versla við einstaklinga á netinu, t.d. á Facebook er alltaf gott að sjá vöruna í persónu áður en greiðsla á sér stað.

Við getum líka spurt okkur sjálf: er þetta of gott til að vera satt?

Ef þig grunar að þú hafir verslað við svikara er mikilvægt að athuga hvort viðkomandi söluaðili sé með frekari persónuupplýsingar um þig, kortanúmer, símanúmer eða annað og bregðast við slíku. Í einhverjum tilvikum væri skynsamlegt að loka kortum sem söluaðili gæti haft aðgang að. Tilkynna skal svo atvikið til lögreglu.

Fræðsluefni

Hér fyrir neðan er að finna fjölbreytt fræðsluefni.

Sjá allt fræðsluefni

Þema

Kennsluleiðbeiningar

Kosningar

Leiðbeiningar

Neteinelti

Réttindi og ábyrgð

Samskipti

Skýrslur og rannsóknir

Stafræn borgaravitund

Verum snjöll og notum netið af skynsemi

Þótt netið hafi fjölmargar jákvæðar hliðar er þar ýmislegt sem ber að varast líka. Gömul vandamál eins og einelti, fordómar, hatursorðræða, upplýsingaóreiða og ofbeldi hafa þar fundið nýjan farveg, þar sem þau dreifast hraðar og víðar en áður. Það getur því verið flókið að alast upp í stafrænum heimi. Þess vegna er mikilvægt fá fræðslu og muna að það má alltaf leita sér aðstoðar þegar maður lendir í vanda. Hér fyrir neðan má finna alls konar fróðlegt efni sem tengist netöryggi með einum eða öðrum hætti ásamt upplýsingum um hvar er hægt að leita aðstoðar.

Smelltu á plúsin til að sjá meira

Hlekkur

Er hlekkur í skilaboðunum og þér gefnar leiðbeininga að fylgja honum? Það er dæmi um rautt flagg.

Hlekkurinn gæti leitt á greiðslusíðu þar sem þú ert beðinn um kortaupplýsingar eða símanúmer fyrir rafræn skilríki.

Hlekkur í skilaboðum einn og sér þarf ekki að þýða að um svik sé að ræða en þá er gott að athuga hvort það séu fleiri rauð flögg í skilaboðunum.

Símanúmer

Þegar sendandinn biður okkur um símanúmerið okkar er best að staldra við.

Hver er það sem sendir, er það einhver sem við þekkjum eða einhver ókunnugur?

Ef þetta er einhver sem við þekkjum er vert að spyrja viðkomandi hvers vegna þörf sé á símanúmerinu okkar og jafnvel hringja sjálf og athuga málið.

Beiðni um símanúmer er þekkt leið til svika og er rautt flagg.

Grunsamlegur sendandi

Er sendandinn grunsamlegur? Athugaðu allar upplýsingar um viðkomandi, svo sem skrítið notendanafn, færslur á samfélagsmiðlum (ef við á) og fyrri skilaboð frá sendandanum. Ef það eru engar færslur, engin fyrri skilaboð frá sendanda eða notendanöfnin/tölvupóstföngin eru grunsamleg þá er möguleiki á að um svik sé að ræða. (Grunsamlegur sendandi getur líka verið einhver nákominn okkur. Ef vinur eða fjölskyldumeðlimur sem hefur hringt reglulega í mörg ár fer allt í einu að biðja um síma númer skulum við staldra við og skoða málið betur)

Tímapressa

Er óeðlileg tímapressa í skilaboðunum?

Er okkur bent á að við höfum aðeins takmarkaðan tíma til að bregðast við?

Hér er best að staldra við og athuga sendanda og annað sem gæti bent til þess að um svik sé að ræða.

Svikarar beita pressu til þess að rugla okkur í ríminu og fá okkur til að bregðast við án þess að hugsa málið.

Öndum rólega og skoðum málið vel.

Of gott til að vera satt

Netsvik og upplýsingaóreiða

Hættur á netinu

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin - Netsvik

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin - Netsvik

Fræðsluefni

Verum snjöll og notum netið af skynsemi

Smelltu á plúsin til að sjá meira

Er hlekkur í skilaboðunum og þér gefnar leiðbeininga að fylgja honum? Það er dæmi um rautt flagg.

Hlekkurinn gæti leitt á greiðslusíðu þar sem þú ert beðinn um kortaupplýsingar eða símanúmer fyrir rafræn skilríki.

Hlekkur í skilaboðum einn og sér þarf ekki að þýða að um svik sé að ræða en þá er gott að athuga hvort það séu fleiri rauð flögg í skilaboðunum.

Þegar sendandinn biður okkur um símanúmerið okkar er best að staldra við.

Hver er það sem sendir, er það einhver sem við þekkjum eða einhver ókunnugur?

Ef þetta er einhver sem við þekkjum er vert að spyrja viðkomandi hvers vegna þörf sé á símanúmerinu okkar og jafnvel hringja sjálf og athuga málið.

Beiðni um símanúmer er þekkt leið til svika og er rautt flagg.

Er óeðlileg tímapressa í skilaboðunum?

Er okkur bent á að við höfum aðeins takmarkaðan tíma til að bregðast við?

Hér er best að staldra við og athuga sendanda og annað sem gæti bent til þess að um svik sé að ræða.

Svikarar beita pressu til þess að rugla okkur í ríminu og fá okkur til að bregðast við án þess að hugsa málið.

Öndum rólega og skoðum málið vel.

Auðvitað er alltaf gott að velta fyrir sér hvort hlutirnir séu of góðir til að vera sannir.

Ef svo er, þá eru þeir það yfirleitt ekki

Netsvik og upplýsingaóreiða

Hættur á netinu

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin - Netsvik

Hvað eru rauð flögg? Þegar við erum á netinu, hvort sem við erum að skrolla á samfélagsmiðlum, svara skilaboðum eða tölvupóstum er mikilvægt að vera með á nótunum

Rauðu flöggin - Netsvik

Fræðsluefni

Verum snjöll og notum netið af skynsemi

Smelltu á plúsin til að sjá meira

Er hlekkur í skilaboðunum og þér gefnar leiðbeininga að fylgja honum? Það er dæmi um rautt flagg.

Hlekkurinn gæti leitt á greiðslusíðu þar sem þú ert beðinn um kortaupplýsingar eða símanúmer fyrir rafræn skilríki.

Hlekkur í skilaboðum einn og sér þarf ekki að þýða að um svik sé að ræða en þá er gott að athuga hvort það séu fleiri rauð flögg í skilaboðunum.

Þegar sendandinn biður okkur um símanúmerið okkar er best að staldra við.

Hver er það sem sendir, er það einhver sem við þekkjum eða einhver ókunnugur?

Ef þetta er einhver sem við þekkjum er vert að spyrja viðkomandi hvers vegna þörf sé á símanúmerinu okkar og jafnvel hringja sjálf og athuga málið.

Beiðni um símanúmer er þekkt leið til svika og er rautt flagg.

Er óeðlileg tímapressa í skilaboðunum?

Er okkur bent á að við höfum aðeins takmarkaðan tíma til að bregðast við?

Hér er best að staldra við og athuga sendanda og annað sem gæti bent til þess að um svik sé að ræða.

Svikarar beita pressu til þess að rugla okkur í ríminu og fá okkur til að bregðast við án þess að hugsa málið.

Öndum rólega og skoðum málið vel.

Auðvitað er alltaf gott að velta fyrir sér hvort hlutirnir séu of góðir til að vera sannir.

Ef svo er, þá eru þeir það yfirleitt ekki

Vilt þú fá nýjustu fréttir og fræðsluefni?

Fyrirspurn um fræðslu

Við notum vafrakökur