Spjallmenni, upplýsingaóreiða, algóritmi og djúpvefur. Hér er listi með gagnlegum skýringum á ýmsum orðum og hugtökum úr netheimum. Hugtakalistinn: AFC Stytting á hugtakinu „Automated Fact-Checking“ á ensku og þýðir sjálfvirk, rafræn staðreyndaprófun. Algóritmi (algrím) Reiknirit (tölvuforrit) á netinu sem virkar með þeim hætti að þær upplýsingar sem birtast þér á netinu eru upplýsingar sem reikniritið […]
Sjálfvirkt tölvuforrit sem þykist vera manneskja á netinu.
Bottar geta:
Er prófílmynd aðgangsins óvenjuleg, óraunveruleg eða ekki til staðar?
Er notendanafn aðgangsins óvenjulegt?
Eru litlar sem engar upplýsingar um eiganda aðgangsins?
Birtir aðgangurinn grunsamlega mikið efni á stuttum tíma?
Er aðgangurinn nýstofnaður?
Er aðgangurinn með fáa raunverulega fylgjendur/vini?
Snýst megnið af efni aðgangsins um eitt ákveðið málefni eða sjónarmið?
Þegar rangupplýsingum er dreift til að hafa áhrif á skoðanir er tilfinningahlaðið efni, sem fangar athygli okkar betur en hlutlausar staðreyndir, gjarnan notað.
Efni sem vekur upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta, getur dregið úr gagnrýnni hugsun. Þar með getur það aukið líkur á að við tökum mark á vafasömum upplýsingum og því að við smellum á, líkum við eða deilum færslum á samfélagsmiðlum án þess að hugsa okkur um.
Það er eðlilegt að efni sem við rekumst á á netinu veki hjá okkur tilfinningar, enda erum við tilfinningaverur. Við þurfum þó að vera meðvituð um að óprúttnir aðilar geta nýtt sér þetta eðli okkar í eigin þágu með því að dreifa rangfærslum og hafa þannig áhrif á samfélagsumræðuna.
Upplýsingaóreiða getur ýtt undir skautun með því að magna upp ágreining, tortryggni og reiði. Rangar, villandi eða samhengislausar upplýsingar geta styrkt þá tilfinningu að samfélagið skiptist í andstæðar fylkingar: „okkur“ og „hina“. Þegar slíkt gerist verður erfiðara að ræða málin á yfirvegaðan hátt og auðveldara að líta á þá sem eru ósammála sem andstæðinga frekar en þátttakendur í sameiginlegri lýðræðislegri umræðu.
Óvinveitt erlend ríki og aðilar sem eiga hagsmuna að gæta geta haft hag af því að grafa undan trausti og samstöðu í lýðræðisríkjum. Þá er markmiðið ekki endilega að sannfæra fólk um að aðhyllast ákveðnar skoðanir umfram aðrar, heldur að skapa glundroða, tortryggni og sundrungu. Slíkar aðgerðir fara oft fram á samfélagsmiðlum, þar sem fölskum aðgöngum og samhæfðri dreifingu efnis er beitt til að upphefja átök og ýta undir neikvæð viðhorf á milli hópa.
Þar sem traust og samstaða er lítil innan samfélaga getur upplýsingaóreiða dreifst hraðar og víðar. Þar sem samfélagssáttmálinn hefur verið rofinn er auðveldara að breiða út rangar og vafasamar upplýsingar sem upphefja ákveðna hópa en draga aðra niður.
Til að sporna gegn þessu skiptir máli að efla gagnrýna hugsun og miðlalæsi. Við megum ekki gleyma því að í sterkum lýðræðisríkjum tekst fólk á um ólík sjónarmið á yfirvegaðan hátt sem byggir á trausti og virðingu.
Því er til mikils að vinna að viðhalda trausti og samheldni innan samfélags.
Stoppa - Staldra við þegar við rekumst á eitthvað „sjokkerandi“, ótrúlegt eða vafasamt
Hugsa - Er verið að reyna að vekja upp einhver viðbrögð hjá mér, reiði eða ótta gagnvart öðrum hópum?
Athuga - Athugum hver er á bakvið aðganginn eða miðilinn sem birti efnið. Eru hagsmunir á bakvið?
Á hvaða sviðum erum við líkleg til að taka mark á upplýsingum án þess að velta þeim nægilega fyrir okkur?
Stöldrum við og göngum úr skugga um að upplýsingar á samfélagsmiðlum séu réttar áður en við deilum þeim áfram
Aðilar sem vilja hafa áhrif á samfélagsumræðu og skoðanir okkar geta nýtt djúpfölsun til að gefa ranga mynd af raunveruleikanum. Með tækninni er hægt að láta líta út fyrir að eitthvað hafi gerst sem aldrei átti sér stað. Nú eru djúpfalsanir sérstaklega varasamar vegna þess hve trúverðugar þær eru og hve hratt þær geta dreifst á samfélagsmiðlum.
Djúpfalsanir geta grafið undan trausti á staðreyndum, opinberri umræðu og haft neikvæð áhrif á skoðanamyndun fólks. Einnig geta djúpfalsanir beinst að einstaklingum og verið notaðar til að kúga, áreita eða skaða orðspor þeirra.
Tæknin er þó ekki alltaf skaðleg í sjálfu sér. Hægt er að nota djúpfalsanir á skapandi hátt, t.d. við gerð skemmtiefnis eða til fræðslu. Vandinn skapast fyrst og fremst þegar djúpfalsanir eru notaðar til að blekkja fólk, villa um fyrir almenningi eða þegar ekki er skýrt að efnið sé falskt eða að því hafi verið breytt.
Því er mikilvægt að nálgast “sjokkerandi”, umdeilt eða tilfinningaþrungið efni með gagnrýnum augum. Gott er að staldra við áður en efninu er deilt áfram, skoða hvaðan það kemur, hvert samhengið er. Gott er leita staðfestingar í traustum heimildum og velta fyrir sér hvort markmiðið sé að blekkja.
Oft er efni sem unnið er af gervigreind sérstaklega merkt. Leitum merkinga.
Lýðræði og skautun: Upplifun fólks af áróðri og viðhorf til mismunandi hópa – Niðurstöður spurningakönnunar Maskínu fyrir Fjölmiðlanefnd og Netvís nóvember 2025.
Stoppa - Stöldrum við þegar við rekumst á eitthvað sjokkerandi, ótrúlegt eða vafasamt.
Hugsa - Er efnið trúverðugt?
Hver deilir því og hvers vegna?
Er reynt að vekja upp sterkar tilfinningar, t.d. reiði eða ótta?
Athuga - Athugum hvort fleiri séu að fjalla um efnið, t.d. faglegir fréttamiðlar.
Athugum eiganda miðilsins/aðgangsins sem deilir efninu.
Athugum niðurstöður leitarvéla og staðreyndavaktana.
Rýnum vel í efnið
Stundum er hægt að bera kennsl á vísbendingar eins og grunsamlega og handahófskennda lýsingu, að hár eða skartgripir blandist illa inn í myndina eða að húð sé óvenju slétt. Hrynjandi getur verið einkennilegur og varir fylgja stundum ekki tali.
Oft er efni sem unnið er af gervigreind sérstaklega merkt. Leitum merkinga.
Ýmis tól
Djúpfölsunargreiningartól
Öfug myndaleit
Staðreyndavaktir
